Quyền tác giả: Góc nhìn từ vụ kiện “Thần đồng đất Việt”

Trong năm 2019 vừa qua, “Thần đồng đất Việt” có lẽ là tác phẩm văn học được nhắc đến nhiều nhất. Nhắc lại bộ truyện tranh gắn liền với tuổi thơ của thế hệ “8x, 9x”, sẽ không có gì để bàn nếu chỉ nói về nội dung bộ truyện tranh này. Tuy nhiên, sau gần 20 năm, kể từ ngày tập truyện đầu tiên mang tên “Pháp sư gọi bưởi” được Nhà xuất bản Trẻ phát hành ngày 16/02/2002, câu chuyện ai là tác giả của “Thần đồng đất Việt” đã gợi nhớ lại bộ truyện tranh này và thu hút sự quan tâm lớn của dư luận, báo chí.

12 năm tranh chấp về tác quyền ‘Tí, Sử, Dần, Mẹo’

Theo họa sĩ Lê Linh, ông bắt đầu làm họa sĩ vẽ minh họa tại Công ty Phan Thị do bà Phan Thị Mỹ Hạnh làm giám đốc từ năm 2001. Khi được bà Hạnh đề nghị vẽ bộ truyện dân gian chuyển thể các điển tích và nhân vật trạng ngày xưa, ông đã hình thành ý tưởng và vẽ hình tượng 4 hình tượng nhân vật là Trạng Tí, Sửu Eọ, Dần Béo, Cả Mẹo để sáng tác bộ truyện tranh Thần đồng đất Việt. Họa sĩ Lê Linh khẳng định: Công ty Phan Thị và bà Hạnh không tham gia sáng tác bộ truyện mà chỉ hỗ trợ và góp ý với tư cách nhà quản lý. Tuy nhiên, theo yêu cầu của bà Hạnh, ông đã ký đơn để Công ty Phan Thị đăng ký quyền tác giả đối với 4 hình trượng nhân vật trên.

Họa sĩ Lê Linh sáng tác đến tập 78 của bộ truyện thì dừng lại và nghỉ việc tại Công ty Phan Thị. Một thời gian sau, họa sĩ Lê Linh phát hiện Công ty Phan Thị đã tạo ra nhiều biến thể của 4 hình tượng nhân vật Trạng Tí, Sửu Eọ, Dần Béo, Cả Mẹo trên các tập truyện từ tập 79 và các tác phẩm khác như “Thần đồng đất Việt khoa học”, “Thần đồng đất Việt mỹ thuật” mà không xin phép ông.

Tháng 04/2007, họa sĩ Lê Linh nộp đơn khởi kiện Công ty Phan Thị và bà Hạnh, vụ án được Tòa án nhân dân (TAND) thành phố Hồ Chí Minh thụ lý, dự kiến đưa vụ án ra xét xử nhưng bất ngờ thông báo vụ án không thuộc thẩm quyền và chuyển xuống TAND quận 1. Sau 12 năm ròng rã theo đuổi vụ án với nhiều phiên họp hòa giải nhưng không thành, 3 lần thay đổi Thẩm phán, ngày 18/02/2019, TAND quận 1 đã tuyên xử: Công nhận họa sĩ Lê Linh là tác giả duy nhất của hình thức thể hiện của 4 nhân vật Trạng Tí, Sửu Eọ, Dần Béo, Cả Mẹo trong bộ truyện tranh Thần đồng đất Việt từ tập 01 đến tập 78; buộc Công ty Phan Thị chấm dứt việc tạo ra và sử dụng các biến thể của hình thức thể hiện của 4 nhân vật này trên các tập tiếp theo từ tập 79 của bộ truyện tranh Thần đồng đất Việt cũng như trên các tác phẩm khác như “Thần đồng đất Việt khoa học”, “Thần đồng đất Việt mỹ thuật”. Tuy nhiên, Công ty Phan Thị và bà Hạnh kháng cáo toàn bộ bản án. Ngày 03/09/2019, TAND thành phố Hồ Chí Minh đã tuyên không chấp nhận kháng cáo của Công ty Phan Thị và bà Hạnh, giữ nguyên bản án sơ thẩm.

Họa sĩ Lê Linh tại phiên tòa xét xử phúc thẩm. Nguồn: Internet.

Phan Thị có quyền tạo ra 'Thần đồng đất Việt khoa học', 'Thần đồng đất Việt phái sinh' (?)

Mặc dù bản án dân sự sơ thẩm và bản án dân sự phúc thẩm đều công nhận họa sĩ Lê Linh là tác giả duy nhất của hình thức thể hiện nhưng không thể phủ nhận, Công ty Phan Thị có quyền tác giả đối với hình tượng 4 nhân vật Trạng Tí, Sửu Eọ, Dần Béo, Cả Mẹo.

Khoản 1 Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ quy định: "Tổ chức giao nhiệm vụ sáng tạo tác phẩm cho tác giả là người thuộc tổ chức mình là chủ sở hữu các quyền quy định tại Điều 20 và khoản 3 Điều 19 của Luật này, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác". Tại thời điểm vẽ hình tượng 4 nhân vật 'Tí, Sửu, Dần, Mẹo', họa sĩ Lê Linh đang làm việc tại Công ty Phan Thị, được Công ty Phan Thị giao nhiệm vụ 'vẽ bộ truyện dân gian chuyển thể các điển tích và nhân vật trạng ngày xưa'. Từ đó, họa sĩ Lê Linh 'đã hình thành ý tưởng và vẽ hình tượng 4 hình tượng nhân vật là Trạng Tí, Sửu Eọ, Dần Béo, Cả Mẹo để sáng tác bộ truyện tranh Thần đồng đất Việt'.

Như vậy, theo quy định trên, Công ty Phan Thị là chủ sở hữu quyền công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm thuộc quyền nhân thân được quy định tại khoản 3 Điều 19 và các quyền tài sản được quy định tại Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, trong đó có quyền làm tác phẩm phái sinh.